महाराष्ट्रात दुष्काळ हा शेतकऱ्यांसाठी नेहमीच एक मोठा प्रश्न राहिला आहे. अनेक वर्षांपासून पावसाच्या अनियमिततेमुळे शेतीवर परिणाम होत होता. या समस्येवर उपाय म्हणून राज्य सरकारने 2015 मध्ये “जलयुक्त शिवार योजना” सुरू केली. या योजनेचा उद्देश म्हणजे प्रत्येक गाव पाण्याने समृद्ध करणे आणि शेतीयोग्य क्षेत्र वाढवणे हा आहे.
जलयुक्त शिवार योजना म्हणजे काय?
“जलयुक्त शिवार योजना” ही महाराष्ट्र शासनाची एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. या अंतर्गत गावागावात पाण्याचे स्रोत निर्माण करून पाण्याचे संवर्धन केले जाते.
मुख्य हेतू —
- पावसाचे पाणी थांबवणे,
- भूजल पातळी वाढवणे,
- शेतीसाठी सिंचन सुविधा निर्माण करणे.
या योजनेमुळे महाराष्ट्रातील हजारो गावांमध्ये शेतीला नवसंजीवनी मिळाली आहे.
जलयुक्त शिवार योजनेचे उद्दिष्ट
- दुष्काळमुक्त महाराष्ट्र घडवणे
- पाणी साठवण क्षमता वाढवणे
- भूजल पुनर्भरण (Groundwater Recharge)
- शेतीक्षेत्र वाढवणे व शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे
- पावसाचे पाणी गावातच थांबवणे
जलयुक्त शिवार योजनेअंतर्गत करण्यात येणारी कामे
- नाले खोल करणे (Deepening of Streams)
– गावातील नाले आणि ओढे खोल करून पाणी साठवण्याची क्षमता वाढवली जाते. - तलाव आणि बंधारे बांधकाम
– गावात छोटे व मोठे तलाव, शिवार तलाव, शेततळी, आणि शेतबंधारे बांधले जातात. - चेक डॅम (Check Dam)
– पावसाचे पाणी अडवण्यासाठी लहान चेक डॅम उभारले जातात. - कंटूर ट्रेंचिंग आणि कंटूर बंडिंग
– डोंगराळ भागात पाणी मुरण्यासाठी बंधारे बांधले जातात. - पाणी साठवण आणि पुनर्भरण विहिरी
– पाण्याची पातळी वाढवण्यासाठी विहिरींचा वापर.
या योजनेत सहभागी होण्याची प्रक्रिया
- ग्रामपंचायत स्तरावर जलयुक्त शिवार योजनेसाठी अर्ज सादर करावा.
- संबंधित विभाग — जलसंधारण विभाग, ग्रामविकास विभाग, किंवा कृषी विभाग — कामांची तपासणी करतो.
- मंजुरी मिळाल्यानंतर ग्रामपंचायत व स्थानिक समितीच्या मदतीने काम सुरू केले जाते.
- काम पूर्ण झाल्यानंतर त्याची माहिती शासनाच्या Jalyukt Shivar Portal वर अपलोड केली जाते.
जलयुक्त शिवार योजनेचे फायदे
- शेतीसाठी सिंचन सुविधा वाढली.
- अनेक गावांमध्ये भूजल पातळी 10 ते 15 फूटांनी वाढली.
- दुष्काळग्रस्त गावांमध्ये पाण्याची टंचाई कमी झाली.
- शेती उत्पादन वाढले आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट झाले.
- गावकऱ्यांमध्ये पाणी बचतीची जाणीव निर्माण झाली.
योजनेचे निधी व अंमलबजावणी
- निधी प्रामुख्याने राज्य शासनाकडून दिला जातो.
- काही प्रकल्प CSR (Corporate Social Responsibility) अंतर्गत खासगी कंपन्यांनी राबवले आहेत.
- जिल्हा प्रशासन, ग्रामपंचायत आणि शेतकरी यांच्या सहभागातून ही योजना पार पाडली जाते.
जलयुक्त शिवार अभियानाची यशस्वी उदाहरणे
- औरंगाबाद, बीड, लातूर या भागात अनेक गावांनी पाणीटंचाईवर मात केली आहे.
- “पाणी अडवा, पाणी जिरवा” या तत्त्वावर आधारित कामांमुळे अनेक शिवार हिरवेगार झाले आहेत.
- या योजनेमुळे अनेक ठिकाणी कृषी-उद्योग सुरू झाले.
निष्कर्ष
“जलयुक्त शिवार योजना” ही केवळ सरकारी योजना नसून, ती लोकसहभागातून साकारलेले जलक्रांती आंदोलन आहे. या योजनेमुळे शेतकऱ्यांना स्थैर्य, पिकांना पाणी आणि गावांना नवजीवन मिळाले आहे.
जर महाराष्ट्रातील प्रत्येक नागरिकाने पाणी वाचवण्याची जबाबदारी घेतली, तर “दुष्काळमुक्त महाराष्ट्र” हे स्वप्न नक्कीच साकार होईल.
Read – ग्रामीण कुटीर उद्योग